مقاله
اي از يك مجله علمي چاپ چين در دوران انقلاب فرهنگي
ماده
تا بينهايت قابل تقسيم است
نوشته
"بيان سيزو"
بخش اول
مقدمه "كارگر
انقلابي"
اين مقاله توسط
"بيان سيزو" نوشته شد و در مجله علمي "ديالكتيك طبيعت" انتشار
يافت. اين مجله از سال 1973 تا 1975 يعني در دوره آخر انقلاب فرهنگي كبير پرولتاريائي در شانگهاي
منتشر ميشد. "ماده تا بينهايت قابل تقسيم است" در شماره دوم (نوامبر 1973) بچاپ رسيد. "كارگر انقلابي" در سال 1981 اين مقاله را ترجمه كرد و در شماره 122 خود به چاپ رساند. "ديالكتيك طبيعت" عمدتا براي
اشاعه وسيع شناخت و نگرش علمي در ميان
مردم چين انتشار مي يافت. بعلاوه اين مجله در برگيرنده آثار تئوريك بر سر جديدترين
سئوالات علمي بود. بردن علم به ميان توده ها و قرار دادن علم در خدمت زحمتكشان يك
اصل انقلابي در چين مائوئيستي بود. اين فقط مسئله اشاعه شناخت علمي نبود، بلكه
عرصه اي مهم از مبارزه طبقاتي محسوب ميشد. طي انقلاب فرهنگي كبير پرولتاريائي،
مبارزه اي جدي براي در هم شكستن انحصار رهروان سرمايه داري و متخصصان بورژوا بر
رهبري و نگرش هدايت كننده علوم براه افتاد. و از آنجا كه اين نيروهاي طبقاتي،
كنترل بر عرصه علوم را در رقابتي كه با پرولتاريا بر سر رهبري همه جانبه جامعه
داشتند، "سرمايه" خويش ساخته بودند، مبارزه فوق الذكر حياتي بود. اگر
پرولتاريا مي بايست رهبري متحول كردن كل جامعه را در دست داشته باشد، توده هاي خلق
بايد تربيت گشته و بعنوان نيروي عمده در آزمونهاي عملي رها ميشدند. بعلاوه،
انقلابيون درون محافل علمي عليه متافيزيك و ايده اليسم و بنفع نقش رهبري كننده
ماترياليسم ديالكتيك مبارزه كرده و دانشمندان را در شكستن موانع و انجام پيشرفتهاي
بيشتر در زمينه تئوري علمي هدايت نمودند.ما نوشته اي را تحت عنوان "حل معماي
گربه شروي دينگر" ضميمه مقاله "بيان سيزو" كرده ايم. در اين نوشته
برخي مباحثات جاري تشريح شده كه با مطالعه اثر "بيان سيزو" ميتوان به يك
درك روشن و سودمند مائوئيستي از آنها دست يافت.
اين مقاله عمدتا از
اين واقعيت صحبت ميكند كه ساختار مادي در بعد ميكرو (ريز)، لايتناهي است. زمانيكه
به سطوح ساختاري ماده نگاه ميكنيم با
اختلاف كيفي بين هر سطح روبرو ميشويم. درون هر سطح كه تعمق كنيم باز هم يك
پروسه بينهايت و دائما قابل تقسيم را مي بينيم. وقتي انواع مشخص ساختار ماده را در
نظر داريم، شكل جداگانه مشخص ماده و نيز شكل عيني حوزه وجود دارد. و هر سطح، وحدت
اين دو شكل است. وقتي صفات مشخصه ساختاري كه توسط ماده در حال حركت تبارز يافته را
در نظر داريم، واويكل ها (كه عموما "ذرات اوليه" خوانده ميشوند) هم
بعنوان ذرات جداگانه وجود دارند و هم بعنوان امواج مداوم. بنابراين، ماده هميشه
واحدي است كه به دو تقسيم ميشود. ماده هميشه وحدت جدائي و تداوم است. درك بشر از
ساختار ماده انتهائي نداشته و تكامل علم نيز پايان نمي يابد.
(توضيح: همه پانويس ها در متن اصلي
موجود بوده، مگر آنها كه با "توضيح مترجم" مشخص شده است.)
درك بشر
از طبيعت، از يكسو مداوما از نزديك به دور پيش ميرود، به كاتگوريهاي وسيعتر بسط
پيدا ميكند و در گستردگي طبيعت پيشرفت ميكند. از سوي ديگر، درك بشر مداوما از سطح
به عمق ميرود، بيش از پيش به سطوح عميقتر ساختارهاي مادي ميرسد و بسوي عمق طبيعت
راه مي گشايد.تاريخ تكامل علوم طبيعي، مارش پيروزمندانه بشر به گستره و عمق طبيعت
را ثبت كرده است. نوع بشر در ابتدا فقط پديده هاي مختلف را مي ديد. بعدها بشر
پديده هاي گوناگون متعدد را به چندين ميليون نوع از اجزاء متشكله تقسيم كرد و
معلوم شد كه اين اجزاء نيز بنوبه خود متشكل از اتمهاي ده ها و صدها عنصر شيميائي
هستند. انسانها بعد از اينكه به ساختار اتمها عميقتر پرداختند، بدين نيز پي بردند
كه همه اين اتمهاي بيشمار متشكل از پروتونها و نئوترونها و الكترونها هستند. اين
مهمترين ذرات را به اصطلاح ذرات "اوليه" مي نامند. با تكامل بيشتر علوم
نه فقط شمار ذرات "اوليه" مداوما
به ده ها عدد افزايش يافت بلكه بيش از پيش نشان داد كه يك ذره
"اوليه"، اولين نبوده و ميتواند باز هم تقسيم شود. اين نام بسيار
غيرعلمي است. در حال حاضر ميدانيم كه اين ذرات نه فقط ذره كه موج نيز هستند. برخي افراد
به اين ذرات، عنوان ساده "واويكل" (موجذره) (1) را داده اند كه در واقع
خصوصيات كليدي اين اجسام ـ ميكرو را منعكس ميكند.جدائي و تداومدر دنيا، انواع
گوناگون پديده ها وجود دارند ـ اجرام و غبار آسماني، كوهها و اقيانوسها، موجودات
ارگانيك و "چيزهاي بيجان". آيا در پس اين تنوع پديده ها چيز مشتركي وجود
دارد؟ آيا بين اين تنوع لايتناهي وحدتي وجود دارد؟ اين سئوال نوع بشر را وا مي
دارد كه گام به گام از دل انواع گوناگون پديده هاي سطحي بسوي جوهر آنها پيشروي
كند. بقول انگلس "بنابراين، در اينجا كل ماترياليسم خودروي ابتدائي را مي
بينيم كه از آغاز كار، بطور بسيار طبيعي انتظار دارد در تنوع لايتناهي پديده هاي
طبيعي، وحدتي موجود باشد." (ديالكتيك طبيعت)
تنوع
دنياي مادي فقط ميتواند در ماده بودن متحد باشد. پديده ها با يكديگر اختلافات
بيشمار دارند، اما همه آنها ماده هستند. با اين وجود، در دوران باستان بواسطه سطح
پايين پراتيك توليدي، انسان هنوز قادر به تجريد مقوله "ماده" از اشكال
مشخص مادي گوناگون نبود. آنها بناگزير "درون چيزي مشخصا فيزيكي، درون يك چيز
معين، بدنبال (اين وحدت) ميگشتند." (ديالكتيك طبيعت، انگلس) آنها هميشه در پي
يافتن چيزي بودند "كه همه پديده ها از آن تشكيل شده باشند، نخست از درون آن
بظهور رسند و نهايتا درون آن حل شوند." اين "عنصر و اصل كل هستي"
چيست؟ابتدا برخي افراد اين نظريه را مطرح كردند كه يك نوع ماده مطلقا دائمي وجود
دارد. در يونان باستان، تاليس اعلام نمود كه آب، اساس همه پديده هاست. آناخيمينس،
هوا را عنصر اصلي و پايه اي دانست. در چين، در دوره "دولتهاي در حال
جنگ" (2)، نويسنده "گوانتزي" نيز فكر ميكرد، آب "خون و هواي
تنفسي كره ارض" است. "يانگ كوان" كه در دوره "سه
پادشاهي" (3) مي زيست گمان ميكرد كه "زمين و آسمان از آب ساخته شده
است." و بسياري از ماترياليستها نيز در چين باستان فكر ميكردند كه اين عنصر
پايه اي، هواست. آنها وارث نظريات "سونگ خيان" و "يي ون" در
دوره "بهار و پاييز" (4) بودند كه هوا را "جوهر ماده" معرفي
ميكردند. آنها فكر ميكردند كه زمين و آسمان، "طبيعت متشكل از هوا" بوده
و هوا "ماده اساسي" كائنات است؛ آنها فكر ميكردند كه همه پديده ها
"اشكال عيني" (انباشت شده، تلف شده و تغيير يافته اي) است كه يك ماده
اساسي يگانه، يعني هوا بخود گرفته است.آنها در دنياي مادي در پي يافتن يگانگي از
ميان چندگانگي بودند؛ يعني چيزي كه تبارز وحدت ماده باشد. اين ماترياليسم بود.
پديده هاي سيالي نظير آب، آتش و هوا، برخلاف اجسام (جامد مجزا)، همگي ادامه دار
بودند. "آب جاري بلاانقطاع". آب را ميشد با حجمش سنجيد (مثلا در يك
منبع)، يا ميشد آن را بگونه اي ظاهرا بي انتها به قطرات يا ذرات ريز تقسيم كرد.
بقول "هان في" (5): "هر چيزي كه شكل داشته باشد را ميتوان بسادگي
بريد و تقسيم كرد." چرا؟ "اگر شكل داشته باشد، پس طولي دارد. اگر طول
داشته باشد، پس اندازه اي دارد." براي مثال، يك چوب نيم متري را در نظر
بگيريد. اگر امروز آن را نصف كنيم و فردا
نصفه ديگر را دو نيم كنيم، ميتوانيم اينكار را تا 10 هزار
سال ادامه دهيم و هنوز آن نيم متر چوب تمام نشده باشد.ماده مسلما تا بينهايت قابل
تقسيم است. انسانها در دوران باستان از برخي اشكال مشخص ماده استفاده ميكردند تا
فكر خود در مورد تقسيم پذيري لايتناهي ماده بروز دهند و بدين ترتيب، به لحاظ عيني
ديالكتيك را بيان كنند. اما تقليل همه چيز به يك شكل مشخص و معين ماده، بمعناي
ساده كردن بيش از حد مسئله است. اگر آب يا هوا را بدين طريق تقسيم كنيم، آب كماكان
آب باقي مي ماند و هوا كماكان هوا. يعني فقط در كميت تقسيم صورت گرفته و كيفيت هيچ
تغييري نكرده است. انگلس اين را "تقسيم پذيري مجرد، ابديت بد" ناميد.
(ديالكتيك طبيعت) اين نوع "تقسيم پذيري مجرد"، كاملا صوري، گول زننده
بوده و در اساس بهيچوجه تقسيم پذيري نيست. اگر همه چيز از اين ملاط عام تشكيل شده
باشد، پس چگونه كائنات ميتواند متنوع باشد؟
چنين "وحدتي" يكجانبه ميشود. اين فكر فقط "وحدت" را
تشخيص مي شناسد و تنوع را منحل ميكند؛ و بنابراين به ضد خود تبديل ميشود.عبور از
مسير تقسيم پذيري مجرد، شخص را به نسبيت گرائي و منطق گول زننده ميكشاند.
ماكروكوزم (دنياي بزرگ) چنين است؛ ميكروكوزم (دنياي كوچك) نيز چنين است؛ دنياي
كوچك فقط تصوير كوچك شده دنياي بزرگ است. در يونان باستان، برخي افراد تصور
ميكردند هر ذره همانند كل دنياي ماست: شهرهاي مسكوني و مزارع شخم زده وجود دارند و
خورشيد و ماه و ستارگان موجودند. ميگوئيد دنياي شما بزرگ است اما ساكنان يك دنياي
كوچك نيز احساس نميكنند كه دنياي آنها كوچك است. بنابراين هيچ تفاوتي بين بزرگ و
كوچك وجود ندارد. "كل دنيا بزرگتر از پياز يك تار مو نيست؛ و كوه تاي نيز
كوچك است." (ژانگزي) (6) سوراخ سوزن به بزرگي دنياست. "در هر منفذ پوست
بودا، همه بوداها، همه مكان ها، همه زمان ها، همه خوبي ها وجود دارد." (آموزه
هاي بودا) هر منفذ به بزرگي كل دنياست. بزرگ نيز كوچك است، كوچك نيز بزرگ است، و
هيچ معيار عيني براي پديده ها وجود ندارد. آنها به پديده هاي عجيب و غير قابل درك
تبديل ميشوند.بعلاوه، اين بحث كه كل دنيا چيزي جز يك نوع "ماده اوليه"
نيست، در را بروي ايده اليسم مي گشايد. از آنجا كه "ماده اوليه" همه
كاره است، پس ديگر يك ماده معمولي نيست. يعني بايد يك چيز خاص، فراتر از ماده،
فراتر از طبيعت باشد. ارسطو چنين چيزي را "اتر" يا يك چيز ماوراء الطبيعه،
فراتر از طبيعت، كه ساخته ويژه خداست، ناميد. پيروان كنفوسيوس در چين، گاهي
"هوا" را كه موضوع بحث ماترياليستها هم بود ميگرفتند و به يك چيز مرموز
و فراتر از ماده تبديل ميكردند. آن را "هواي كبير" ـ يك ماده معنوي
جهانشمول ـ مي ناميدند. آنها همچنين موعظه ميكردند كه دنيا در خداي تفكيك ناپذير،
يا در "اراده آسماني" وحدت وجود يافته است.برخي ماترياليستها با تز
تداوم مطلق مخالفت كردند. شما ميگوئيد چوب نيم متري را ميتوان تا بي نهايت تقسيم
كرد. اما وقتي آن را به خاك اره تبديل كرديد مسلما ديگر نميتوانيد تقسيمش كنيد!
هوا را در نظر بگيريد. شما در آفتاب ميتوانيد ذرات ريز غبار را در هوا ببينيد. در
باغ ميتوانيم گرده ريز مطبوعي كه از گل ها برخاسته را استشمام كنيم. همه اينها
نشان ميدهد كه برخي پديده هاي غير قابل تقسيم وجود دارند. آنها با حركت از اين
تجارب، نتيجه متضادي ميگرفتند: همه چيز در دنيا از ذرات ريز تشكيل شده كه بعد از
حدي از تقسيم، ديگر نميتوان آنها را تقسيم نمود. در يونان باستان،
"ليوسيپوس" و "دمكريتوس" اين ذرات را "اتم"
ناميدند. مكتب "مو" در چين طي دوران بهار و پاييز، اين ذرات را
"نقطه پاياني كه نميتوان آن را خردتر كرد" خواند. "پايان تقسيم
پذيري" بدين معناست كه ذره به آخرين حد خود رسيده و ديگر نميتواند تقسيم شود.
آنها جنبه تقسيم پذيري نسبي ماده را ميديدند. در آن زمان اين نقطه نظري انتقادي
بود كه جنبه گول زننده تقسيم پذيري مطلق را نشانه گرفته بود. يك معيار عيني براي
اندازه ماده وجود دارد. تفاوتهاي كمي موجودند. سوراخ سوزن با دنيا فرق دارد. اين
بازتاب جنبه تقسيم ناپذير ماده است. وقتي ما آب را به ملكول هاي آب تقسيم كرديم،
تا آنجا كه در چارچوب آب بحث ميكنيم، ديگر نميتوان تقسيمش كرد. اگر ما يك ملكول آب
را باز هم تقسيم كنيم به دو اتم هيدروژن و يك اتم اكسيژن تبديل ميشود و ديگر آب
نيست. انگلس گفت كه در فيزيك ما "كوچكترين ذرات... معيني" را قبول
ميكنيم؛ "در شيمي، تقسيم پذيري يك حد معين دارد." (ديالكتيك طبيعت) بعلت
اين تقسيم پذيري نسبي، ملكولها و اتمها ميتوانند وجود داشته باشند كه اين نقطه
شروع تكامل فيزيك و شيمي است.
اما
تقسيم پذيري اتمها نيز فقط ميتواند نسبي باشد نه مطلق. اگر كسي تقسيم پذيري را
مطلق ببيند، ماده را بعنوان يك چيز مطلقا مجزا در نظر گرفته و ادامه دار بودن آن
را نفي ميكند. بدين ترتيب شخص به ايده اليسم و متافيزيك مي رسد. نيوتون چنين بود.
او فكر كرد هر چه ماده بر اثر تقسيم كوچكتر شود، محكمتر ميشود. و زمانيكه اندازه
اش به حد ميكرو رسيد، آنچنان محكم و پايدار خواهد شد كه هيچ نيروئي غير از خدا
قادر به تقسيم آن نيست. اين منطق ايده اليسم عيني است. ايده اليسم ذهني، تقسيم
پذيري را از جانبي ديگر تحريف ميكند. "بركلي" و "هيوم" هر دو
فكر ميكردند كه چون ماده فقط مجموعه اي از احساسات است، بنابراين آنچه كوچكترين
ذره قابل رويت براي انسان بود، تقسيم ناپذير است. "يك پديده نميتواند جدا از
ذهني كه آن را تصور نموده موجوديت داشته باشد." (مقاله جديد درباره قدرت
تصور، بركلي)
نيوتون
بر مبناي تئوري اتمها، "تصويري از دنياي اتمي" ترسيم نمود. همه اجرام
آسماني كه از اتمهاي جداگانه تشكيل شده و خلاء كائنات را نقطه وار پر كرده اند، بي
وقفه بر حسب قوانين حركت مكانيكي در فضاي مطلق حركت ميكنند. همه تغييرات و تكامل
پديده ها در دنيا هيچ چيز نيست مگر تجمع و تجزيه اتمها. مهم نيست كه پديده ها چه
اندازه تغيير كنند، منشاء تغييرات آنها يكي است. از آنجا كه اتمها خود توسط خداوند
آفريده شده اند، هرگز تغيير نمي يابند. بنابراين، تا وقتيكه انسان حركت اتمها را
بفهمد، ميتواند "گذشته و آينده را بداند"؛ همه چيز را بداند. بدين طريق،
مكانيك نيوتوني به "حقيقت نهائي" تبديل شد.بنابراين بنظر مي آمد كه
تداوم مطلق و جدائي مطلق، غير قابل دفاع است. اين يك تضاد است. "كانت"
اين تضاد را عميقا مد نظر قرار داد و يك "آلياژ انعطاف پذير" پيشنهاد
كرد: درست است كه گفته شود هر چيز در دنيا از پديده هاي تقسيم ناپذير و مطلقا ساده
تشكيل شده است. زيرا فقط يك پديده مطلقا ساده ميتواند يك پديده اوليه باشد. در غير
اينصورت هيچ چيز پيچيده اي كه از چنين پديده هاي ابتدائي تشكيل شده باشد وجود
نخواهد داشت، و در دنيا هيچ چيز نميتواند موجود باشد. به همين ترتيب، اين نيز صحيح
است كه گفته شود هيچ چيز مطلقا ساده اي وجود ندارد. هر چيز نوعي پديده مطلقا تقسيم
پذير است؛ زيرا پديده هر قدر هم كه ساده باشد بايد حجمي از فضا را اشغال كند و
بنابراين ميتواند مداوما تقسيم شود. "آلياژ" كانت تضاد را آشكار ساخت و اين
سئوال را فرموله كرد. اين يك شرط ضروري براي پيشروي بسمت ديالكتيك و ارتقاء شناخت
بشر بود. اما كانت تضاد را حل نكرد. بالاخره پديده هاي عيني تقسيم پذيرند يا تقسيم
ناپذير، تداوم دارند يا جدا هستند؟ جواب كانت چنين بود: كسي نميداند. او فكر كرد
كه پديده هاي عيني بهر حال غير قابل فهم هستند. اگر بر فهم آنها اصرار ورزيد،
آنگاه تضاد ايجاد ميشود. بنابراين، اين تضاد فقط زائيده "توهمي" است كه
از توانائي ذهني ادراكي و احساسي انسان بر ميخيزد و بر "منطقي استوار
است" كه "از نتايج حركت ميكند تا به دلايل برسد." بدين ترتيب كار
كانت از آشكار ساختن تضاد آغاز شده و به پوشاندن و به سازش كشاندن آن منتهي ميشود
و به اپريوريسم ايده اليستي در مي غلتد.در مورد اين مسئله، حرف هگل صحيح بود كه
ميگفت: انقطاع و تداوم "هر يك به تنهائي حاوي حقيقت نيست، فقط در وحدت اين دو
حقيقت وجود دارد." انگلس گفت: "ماده، هم تقسيم پذير است و هم ادامه دار؛
و در آن واحد، هيچيك از اين دو نيست. اين نكته مسلم است و اينك تقريبا به اثبات
رسيده است." (ديالكتيك طبيعت) بعدها، هر گام در تكامل علوم طبيعي مداوما اين
اظهاريه علمي انگلس را به اثبات رسانده و محتواي غني اشكال گوناگون ماده را بعنوان
وجودي ادامه دار و جداگانه آشكار نموده است.
توضيحات
1 ـ
واويكل به ذرات ميكرو در سطح زير ـ اتمي گفته ميشود. براي مثال، الكترون و فوتون و
پروتون و نئوترون و غيره. آنها را عموما "ذرات اوليه" مينامند؛ يعني
كوچكترين ذرات كه ديگر قابل تقسيم نيستند. اما اين نام غيرعلمي است زيرا خصوصيت
برجسته ذرات فوق الذكر اينست كه در حركت، خود را هم بعنوان ذره ابراز ميكنند و هم
موج. بنابراين برخي افراد آنها را "واويكل" (تركيب دو كلمه "وي
و" و "پارتي كل" ـ موجذره ) مي نامند. در مقاله حاضر اين نام بكار
برده شده است.
2 ـ
توضيح مترجم انگليسي: 475 تا 221 سال قبل از ميلاد مسيح. يعني زمانيكه چين به دو دولت مختلف
در حال جنگ با يكديگر تقسيم شده بود.
3 ـ
توضيح مترجم: 265 ـ 220 سال بعد از ميلاد مسيح.
4 ـ
توضيح مترجم: 446 ـ 770 سال قبل از ميلاد مسيح. كنفوسيوس در همين دوره زاده شد.
5 ـ
توضيح مترجم: حوالي دوره كنفوسيوس. "هان في" يكي از بنيانگذاران مكتب
قانون گرائي است.
6 ـ
توضيح مترجم: فيلسوف چين باستان